Η υφαντική τέχνη στην Ήπειρο είχε φτάσει σε υψηλά επίπεδα ποιότητας, καθώς η πρώτη ύλη, το μαλλί, βρισκόταν άφθονο στους κτηνοτροφικούς πληθυσμούς που κατοικούσαν την οροσειρά της Πίνδου. Υφαίνοντας κυρίως σε οριζόντιους, μεγάλους αργαλειούς, οι υφάντρες των Τζουμέρκων παρήγαν στρωσίδια για το σπίτι, ρούχα για την οικογένεια και άλλα αντικείμενα οικοσκευής, όπως μαξιλάρια, ταγάρια, σάκκους για τα υποζύγια που μετέφεραν τα προϊόντα της ηπειρώτικης γης και της τέχνης των ανθρώπων της σε όλη την Ευρώπη και την οθωμανική αυτοκρατορία. Το Λαογραφικό Μουσείο Τζουμέρκων διαθέτει πάνω από 50 αντικείμενα που συνδέονται με την υφαντική τέχνη, είτε ως εργαλεία ή ως τέχνεργα, και τα οποία τεκμηριώνουν, μαζί με παλιές φωτογραφίες, τη σημασία που είχε η υφαντική στην καθημερινή ζωή μέχρι και τη δεκαετία του 1950.
Η διαδικασία δημιουργίας ενός υφαντού ξεκινούσε στη στάνη και περιλάμβανε διάφορα στάδια.
α. Κουρά των αιγοπροβάτων: τα πρόβατα αλλά και οι τράγοι ή οι κατσίκες κουρεύονταν συνήθως σε δύο στάδια από τους ίδιους τους κτηνοτρόφους υπαίθρια, γύρω από τη στάνη. Το πρώτο στάδιο (κωλοκούρι) γινόταν τους ανοιξιάτικους μήνες, όταν ανέβαινε η θερμοκρασία, και αφορούσε κούρεμα στην κοιλιά και τα οπίσθια του ζώου. Το δεύτερο στάδιο γινόταν το καλοκαίρι σε ολόκληρο το σώμα του ζώου, για να αποφύγουν την υπερθέρμανση.
β. Πλύσιμο του μαλλιού: σε καζάνι με βραστό νερό έπλεναν το μαλλί, κρατώντας τη "σαριά", δηλαδή λίγο λίπος που το χρησιμοποιούσαν ως μαγιά για το βάψιμο.΄Στη συνέχεια ξέπλεναν το μαλλί με άφθονο κρύο νερό και για το λόγο αυτό συνήθως το πλύσιμο γινόταν σε υπαίθριες τοποθεσίες κοντά σε πηγές νερού.
γ. Γράνσιμο: Αφού το μαλλί στέγνωνε γινόταν ένα πρώτο ξάσιμο με τα χέρια, ώστε να διαλυθούν οι κόμποι και το μαλλί να αφρατέψψει.
δ. Λανάρισμα: Στη συνέχεια, οι γυναίκες περνούσαν το μαλλί από το λανάρι, που το δούλευαν καθιστές, με τα πόδια μέσα στην ξύλινη υποδοχή, τραβώντας το μαλλί μέσα από το χτένι του λαναριού. Από τη διαδικασία αυτή έπαιρναν τουλούπες μαλλιού, αφράτου πλέον, που τις τοποθετούσαν επάνω στη ρόκα.
ε. Γνέσιμο: Το μαλλί που βρισκόταν στη ρόκα δενόταν σε ένα αδράχτι με ένα σφοντύλι στην άκρη του και η τεχνίτρα ξεκινούσε μια περιστροφική περιέλιξη του αδραχτιού, που "τραβούσε" το μαλλί από τη ρόκα, δίνοντάς του μορφή νήματος (κλώσιμο). Το γνέσιμο ήταν χρονοβόρα διαδικασία αλλά δεν κρατούσε καθηλωμένη τη γυναίκα αλλά μπορούσε να γίνει και εν κινήσει. Στη φάση αυτή γινόταν και η επιλογή του πάχους και της πυκνότητας του νήματος ανάλογα με τις μελλοντικές χρήσεις.
στ. Διασίδια: Στη συνέχεια το νήμα περνιόταν στην ανέμη, που βοηθούσε να δημιουργηθούν τα διασίδια, δηλαδή να αδειάσει η ρόκα και το αδράχτι από το μαλλί και να φτιαχτούν ματσάκια μαλλιού έτοιμου για βαφή.
ζ. Βάψιμο: Με φυτικές βαφές αρχικά, αλλά και με τη χρήση τεχνητών βαφών (ανιλίνες) στη διάρκεια του 20ού αιώνα, τα νήματα βάφονταν σε καζάνια όπου είχε προστεθεί στυπτηρία, αλλά και η σαριά που είχαν κρατήσει από το πλύσιμο.
θ. Αφού στέγνωναν τα βαμμένα νήματα, τα περνούσαν από το ροδάνι ή τσικρίκι (ή και από την ανέμη πάλι), ώστε να δημιουργηθούν κουβάρια. Τα βαμμένα νήματα αποτελούσαν τα υφάδια ή τον φλόκο.
ι. Ίδιασμα του στημονιού: Ως προς τα στημόνια, που αρχικά ήταν μάλλινα αλλά αργότερα αντικαταστάθηκαν με βαμβακερά, για να γίνεται το υφαντό πιο σταθερό και κρουστό, πριν περαστούν στον αργαλειό έπρεπε να "ιδιαστούν". Το ίδιασμα γινόταν από εξειδικευμένες γυναίκες που στερέωναν τα νήματα με πασαλάκια σε επίπεδο έδαφος και μετά τα περνούσαν από την ιδιάστρα, μια σανίδα με τρυπούλες. Η διαδικασία αυτή απαιτούσε αντίληψη γεωμετρίας και μαθηματικών.
ια. Στη συνέχεια το στημόνι περνιόταν στο αντί κι από εκεί στα μιτάρια και στο χτένι και ξεκινούσε η διαδικασία ύφανσης.
Τα μοτίβα της ύφανσης αρχικά τα σχημάτιζε κάθε υφάντρα με το μυαλό της, στη συνέχεια όμως άρχισαν κάποια σχέδια να κυκλοφορούν και οι υφάντρες παράλλασσαν τα χρώματα. Με τη διαδικασία αυτή, ανάλογα και με το πλάτος του αργαλειού, δημιουργούσαν στρωσίδια, καραμελωτές κουβέρτες, μαντανίες, βελέντζες (φλοκάτες χωρίς πέλος), κάπες, ρούχα κλπ.
Όταν ένα υφαντό τελείωνε, το έπλεναν στη νεροτριβή ("γένωμα"). Τα υφάσματα που προορίζονταν για ενδύματα τα περνούσαν από τα μαντάνια, χτυπώντας τα για πολλή ώρα για να γίνουν κρουστά . Η διαδικασία αυτή είχε σκοπό να κάνει το υφαντό αδιαπέραστο από το κρύο και την υγρασία. Επίσης ύφαιναν το βλάρι, ένα σκληρό ύφασμα από τραγόμαλλο, από το οποίο έφτιαχναν τουρβάδες, σαμαροσκούτια και ταγάρια. Τα τελευταία συνήθως οι γυναίκες τα εμπορεύονταν και με τα χρήματα που έπαιρναν αγόραζαν βαφές ή άλλα χρειώδη για τον αργαλειό.
Λαογραφικό Μουσείο Τζουμ...
